เวลาผมอธิบายเรื่องการผ่าตัดไทรอยด์ให้คนไข้ฟัง ผมมักพูดถึงอวัยวะเล็ก ๆ ชนิดหนึ่งที่หลายคนไม่เคยได้ยินชื่อมาก่อน นั่นคือ ต่อมพาราไทรอยด์ (Parathyroid Glands) คนไข้หลายคนทำหน้างงแล้วถามผมทันทีว่า มันคือต่อมไทรอยด์หรือเปล่าครับ? หรือถ้าผ่าตัดไทรอยด์ออก ต่อมนี้ก็ต้องเอาออกด้วยใช่ไหม? บทความนี้ผมจะพาคุณไปรู้จักต่อมพาราไทรอยด์ ตั้งแต่หน้าที่ ตำแหน่ง ความสำคัญ และเหตุผลที่ศัลยแพทย์ต้องให้ความสำคัญกับต่อมนี้อย่างมากในระหว่างการผ่าตัดไทรอยด์
ต่อมพาราไทรอยด์ (Parathyroid Glands) เป็นต่อมไร้ท่อขนาดเล็กที่อยู่ด้านหลังต่อมไทรอยด์ ทำหน้าที่สร้างฮอร์โมนพาราไทรอยด์ (Parathyroid Hormone: PTH) เพื่อควบคุมระดับแคลเซียมในเลือด แม้จะมีชื่อคล้ายต่อมไทรอยด์ แต่เป็นคนละอวัยวะและมีหน้าที่แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง เข้าใจต่อมนี้แล้วจะช่วยให้เข้าใจ ภาวะแคลเซียมต่ำหลังผ่าตัดไทรอยด์ ได้ชัดขึ้น
ต่อมพาราไทรอยด์อยู่ตรงไหน?
ต่อมพาราไทรอยด์เป็นต่อมขนาดเล็กมาก โดยทั่วไปมีประมาณ 4 ต่อม อยู่บริเวณด้านหลังของต่อมไทรอยด์ ส่วนใหญ่แบ่งเป็น 2 ต่อมด้านบน และ 2 ต่อมด้านล่าง
อย่างไรก็ตาม ในความเป็นจริง จำนวนและตำแหน่งของต่อมพาราไทรอยด์อาจแตกต่างกันในแต่ละคน บางคนอาจมีมากกว่า 4 ต่อม บางคนอาจมีน้อยกว่า หรืออยู่ในตำแหน่งที่ต่างจากตำรา นี่จึงเป็นเหตุผลที่การผ่าตัดไทรอยด์ต้องอาศัยความเข้าใจด้านกายวิภาคอย่างละเอียด
ต่อมพาราไทรอยด์ไม่ใช่ต่อมไทรอยด์
หลายคนเข้าใจผิดเพราะชื่อภาษาอังกฤษคล้ายกัน คือ Thyroid และ Parathyroid แต่จริง ๆ แล้วเป็นคนละต่อม แม้จะอยู่ติดกันแต่หน้าที่แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง ดังตารางเปรียบเทียบนี้
| ต่อมไทรอยด์ | ต่อมพาราไทรอยด์ | |
|---|---|---|
| ฮอร์โมนที่สร้าง | ฮอร์โมนไทรอยด์ (T3, T4) | ฮอร์โมน PTH |
| หน้าที่ | ควบคุมการเผาผลาญ | ควบคุมระดับแคลเซียม |
| ตำแหน่ง | อยู่ด้านหน้าลำคอ | อยู่ด้านหลังต่อมไทรอยด์ |
| ลักษณะ | คล้ายผีเสื้อ | ต่อมเล็ก ๆ ขนาดประมาณเมล็ดข้าวสารถึงเมล็ดถั่วเขียว |
ต่อมพาราไทรอยด์ทำหน้าที่อะไร?
หน้าที่สำคัญที่สุดคือควบคุมระดับแคลเซียมในเลือด โดยสร้างฮอร์โมนที่เรียกว่า Parathyroid Hormone (PTH) เมื่อระดับแคลเซียมในเลือดลดลง ต่อมพาราไทรอยด์จะหลั่ง PTH เพื่อช่วยให้ระดับแคลเซียมกลับเข้าสู่ภาวะปกติ
PTH ทำงานอย่างไร?
ฮอร์โมน PTH มีผลต่อหลายอวัยวะพร้อมกัน โดยทำงานเป็นลำดับขั้นดังนี้
- เมื่อแคลเซียมในเลือดต่ำ ต่อมพาราไทรอยด์รับรู้และหลั่ง PTH ออกมา
- ที่กระดูก PTH กระตุ้นการปลดปล่อยแคลเซียมจากกระดูกเข้าสู่กระแสเลือดเมื่อร่างกายต้องการ
- ที่ไต PTH ช่วยลดการสูญเสียแคลเซียมทางปัสสาวะ และกระตุ้นการเปลี่ยนวิตามินดีให้อยู่ในรูปแบบที่ออกฤทธิ์
- ที่ลำไส้ วิตามินดีที่ถูกกระตุ้นจะช่วยเพิ่มการดูดซึมแคลเซียมจากอาหาร
- ผลลัพธ์ แคลเซียมในเลือดค่อย ๆ กลับสู่ระดับปกติ
จะเห็นว่าการควบคุมระดับแคลเซียมไม่ได้เกิดจากอวัยวะใดอวัยวะหนึ่ง แต่เป็นการทำงานร่วมกันของต่อมพาราไทรอยด์ กระดูก ไต วิตามินดี และลำไส้
ทำไมแคลเซียมจึงสำคัญ?
หลายคนคิดว่าแคลเซียมมีหน้าที่เพียงสร้างกระดูก จริง ๆ แล้วแคลเซียมยังจำเป็นต่อ
- การทำงานของกล้ามเนื้อ
- การเต้นของหัวใจ
- การส่งสัญญาณของเส้นประสาท
- การแข็งตัวของเลือด
- การทำงานของเซลล์ต่าง ๆ ทั่วร่างกาย
ดังนั้นหากระดับแคลเซียมต่ำมาก อาจเกิดอาการได้หลายอย่าง
ถ้าต่อมพาราไทรอยด์ทำงานลดลง จะเกิดอะไรขึ้น?
หากต่อมพาราไทรอยด์สร้าง PTH ไม่เพียงพอ ระดับแคลเซียมในเลือดจะลดลง อาจทำให้เกิดอาการ เช่น
- ชาปลายนิ้ว
- ชาริมฝีปาก
- มือจีบ เท้าจีบ
- กล้ามเนื้อเกร็ง กล้ามเนื้อกระตุก
- ในรายที่รุนแรง อาจมีหัวใจเต้นผิดจังหวะหรือชักได้
มีก้อนที่คอ หรือกำลังจะผ่าตัดไทรอยด์? ปรึกษาผมได้
หากคุณกำลังวางแผนผ่าตัดไทรอยด์และอยากเข้าใจเรื่องการเก็บรักษาต่อมพาราไทรอยด์ ทักมาปรึกษาผมได้ที่ LINE @drangkoon ผมยินดีอธิบายและวางแผนการดูแลให้เหมาะกับคุณ
ต่อมพาราไทรอยด์เกี่ยวข้องกับการผ่าตัดไทรอยด์อย่างไร?
นี่เป็นเหตุผลที่ศัลยแพทย์ให้ความสำคัญกับต่อมนี้มาก แม้ว่าจะไม่ได้ผ่าตัดต่อมพาราไทรอยด์ แต่เนื่องจากต่อมนี้อยู่ติดกับต่อมไทรอยด์ ระหว่างการผ่าตัดศัลยแพทย์ต้องพยายาม
- ระบุตำแหน่งของต่อม
- รักษาต่อมไว้
- รักษาหลอดเลือดที่มาเลี้ยงต่อม
เพื่อให้ต่อมยังทำงานได้ตามปกติหลังผ่าตัด ไม่ว่าจะเป็นการผ่าตัดแบบ TOETVA หรือ การผ่าตัดแบบเปิด หลักการปกป้องต่อมพาราไทรอยด์ก็ยังเหมือนกัน
ถ้าต่อมพาราไทรอยด์ได้รับผลกระทบจะเป็นอย่างไร?
ในผู้ป่วยบางราย ต่อมพาราไทรอยด์อาจทำงานลดลงชั่วคราวหลังผ่าตัด เนื่องจากการดึงรั้งของเนื้อเยื่อ เลือดมาเลี้ยงลดลงชั่วคราว หรืออาการบวมหลังผ่าตัด ทำให้ระดับแคลเซียมลดลง ข่าวดีคือผู้ป่วยส่วนใหญ่เป็นเพียงภาวะชั่วคราวและต่อมสามารถฟื้นตัวได้เมื่อเวลาผ่านไป มีเพียงผู้ป่วยส่วนน้อยที่อาจมีภาวะต่อมพาราไทรอยด์ทำงานบกพร่องถาวร
ศัลยแพทย์ปกป้องต่อมพาราไทรอยด์อย่างไร?
ในปัจจุบัน การผ่าตัดไทรอยด์ให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์ต่อมพาราไทรอยด์มาก แนวทางที่ใช้ เช่น
- ระบุตำแหน่งของต่อมตั้งแต่ระหว่างผ่าตัด
- รักษาหลอดเลือดที่มาเลี้ยงต่อม
- ใช้เทคนิคผ่าตัดที่ลดการดึงรั้งเนื้อเยื่อ
- หากพบว่าต่อมขาดเลือดหรือหลุดออกมา อาจพิจารณาปลูกถ่ายต่อมพาราไทรอยด์ (Parathyroid Autotransplantation) ในผู้ป่วยที่เหมาะสม
ทั้งหมดนี้มีเป้าหมายเพื่อลดโอกาสเกิดภาวะแคลเซียมต่ำหลังผ่าตัด จากประสบการณ์ของผม เวลาผ่าตัดไทรอยด์ ผมมักบอกแพทย์ประจำบ้านเสมอว่า การผ่าตัดที่ดี ไม่ใช่แค่เอาก้อนออกหมด แต่ต้องรักษาสิ่งสำคัญที่อยู่รอบ ๆ ไว้ให้ได้ด้วย และหนึ่งในสิ่งที่เราพยายามปกป้องมากที่สุดก็คือต่อมพาราไทรอยด์ เพราะแม้จะมีขนาดเล็กมาก แต่มีผลต่อคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยอย่างมากหลังผ่าตัด
ความเชื่อ ต่อมพาราไทรอยด์เป็นส่วนหนึ่งของต่อมไทรอยด์
ข้อเท็จจริง ไม่ใช่ เป็นคนละอวัยวะ เพียงแต่อยู่ติดกันและมีชื่อคล้ายกัน
ความเชื่อ ถ้าผ่าตัดไทรอยด์ ต้องตัดต่อมพาราไทรอยด์ออกด้วย
ข้อเท็จจริง เป้าหมายของศัลยแพทย์คือการเก็บรักษาต่อมพาราไทรอยด์และเลือดที่มาเลี้ยงไว้ให้มากที่สุด
ความเชื่อ แคลเซียมต่ำเกิดจากการไม่มีต่อมไทรอยด์
ข้อเท็จจริง แคลเซียมต่ำหลังผ่าตัดมักเกิดจากการทำงานของต่อมพาราไทรอยด์ลดลง ไม่ใช่จากการขาดฮอร์โมนไทรอยด์
